Energetyki i serce

Energetyk przed treningiem wydaje się niewinnym sposobem na „naładowanie się”, ale dla serca nie zawsze tak jest. Redakcja przeanalizowała, co zawierają napoje energetyczne, jak wpływają na ciśnienie i rytm, w jakich sytuacjach dochodzi do powikłań i kto powinien z nich zrezygnować.

Co wchodzi w skład energetyków

Napoje energetyczne to jedna z najszybciej rosnących kategorii napojów bezalkoholowych. Piją je studenci przed egzaminami, kierowcy na trasie, bywalcy siłowni przed treningiem. Głównym składnikiem czynnym prawie zawsze jest kofeina, do której dodaje się cukier lub słodziki, taurynę, witaminy z grupy B, glukuronolakton i ekstrakty roślinne (guaranę, żeń-szeń).

Ilość kofeiny w standardowej puszce 250 ml często jest porównywalna z filiżanką kawy, ale popularne puszki 500 ml zawierają jej dwa razy więcej. W UE napoje o zawartości kofeiny powyżej 150 mg na litr muszą zawierać ostrzeżenie o wysokiej zawartości kofeiny oraz o tym, że nie są zalecane dzieciom, kobietom w ciąży i karmiącym piersią (Rozporządzenie UE nr 1169/2011).

Guarana to dodatkowe źródło kofeiny, które nie zawsze jest uwzględniane w „liczbie na puszce”. Tauryna i witaminy z grupy B w dawkach obecnych w napojach same w sobie nie mają udowodnionego działania stymulującego, ale ich rola w połączeniu z kofeiną i cukrem jest niewystarczająco zbadana.

Redakcja najczęściej jest pytana, czy energetyki są niebezpieczne dla serca osoby, która trenuje. Odpowiedź zależy od ilości, częstotliwości, łączenia z innymi substancjami i stanu zdrowia. Przyjrzyjmy się temu szczegółowo.

Jak energetyki wpływają na serce i naczynia

Kofeina stymuluje współczulny układ nerwowy i podnosi poziom katecholamin. Zwiększa to częstość akcji serca u części osób, podnosi ciśnienie tętnicze i kurczliwość mięśnia sercowego. U osób zdrowych przy umiarkowanych dawkach zmiany te są niewielkie i przejściowe.

Jednak energetyki to nie tylko kofeina. W randomizowanym badaniu Shaha i współautorów (2019) młodzi zdrowi ochotnicy wypili około 950 ml (32 uncje) energetyka lub napoju kontrolnego z tą samą ilością kofeiny. Energetyk spowodował statystycznie istotne wydłużenie odstępu QTc w EKG i wyraźniejszy wzrost ciśnienia niż napój kontrolny. Autorzy przypuszczali, że swój udział mają inne składniki napoju.

Wydłużenie QT to marker zaburzenia repolaryzacji komór; znaczne wydłużenie wiąże się z ryzykiem groźnych arytmii komorowych. U osób zdrowych zmiany w tym badaniu były umiarkowane, ale dla osób z wrodzonym zespołem wydłużonego QT lub przyjmujących leki wydłużające QT nawet takie przesunięcia mogą mieć znaczenie.

Duża ilość cukru w klasycznych energetykach ma również znaczenie sercowo-naczyniowe w perspektywie długoterminowej: systematyczne spożywanie napojów słodzonych wiąże się z przyrostem masy ciała, insulinoopornością i podwyższonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych.

Opisane powikłania

W literaturze medycznej opisano wiele przypadków klinicznych powikłań sercowych związanych z energetykami: napady migotania przedsionków, arytmie komorowe, zawały mięśnia sercowego u młodych osób, nagły zgon sercowy. Przeglądy Higginsa, Tuttle'a i Higginsa (2010) oraz Gunji i Browna (2012) usystematyzowały takie doniesienia.

Ważne jest, aby poprawnie interpretować te dane. Opisy przypadków nie dowodzą związku przyczynowo-skutkowego i nie pozwalają ocenić częstości powikłań. Pokazują jednak typowe „scenariusze ryzyka”: duża liczba puszek w krótkim czasie, łączenie z alkoholem lub innymi stymulantami, intensywny wysiłek, niedobór snu i obecność ukrytej patologii serca.

Dla sportowców szczególnie istotne jest połączenie „energetyk + kompleks przedtreningowy + spalacz tłuszczu”. Każdy produkt osobno może zawierać 150–300 mg kofeiny, a łącznie dawka przekracza dzienną granicę w ciągu kilku godzin, jeszcze przed rozpoczęciem treningu.

Osobne ryzyko stanowią dzieci i młodzież. Amerykańska Akademia Pediatrii (2011) podkreśliła, że energetyki nie mają miejsca w diecie dzieci i młodzieży, a Seifert i współautorzy (2011) zwrócili uwagę na przypadki toksyczności kofeiny w tej grupie.

Kto należy do grupy podwyższonego ryzyka

Dla zdrowej dorosłej osoby jedna puszka zwykłej objętości zazwyczaj nie stanowi problemu, jeśli całkowite dzienne spożycie kofeiny nie przekracza zalecanych granic. Istnieją jednak kategorie osób, które powinny całkowicie zrezygnować z energetyków lub omówić je z lekarzem.

• osoby z arytmiami, zespołem wydłużonego QT, kardiomiopatiami, wadami serca;
• pacjenci z nadciśnieniem tętniczym, zwłaszcza niekontrolowanym;
• osoby przyjmujące leki wydłużające QT, stymulanty lub leki przeciwdepresyjne;
• dzieci, młodzież, kobiety w ciąży i karmiące piersią;
• osoby z zaburzeniami lękowymi i zaburzeniami snu;
• osoby z nagłym zgonem krewnych w młodym wieku w wywiadzie rodzinnym.

Jeśli w trakcie lub po spożyciu energetyka pojawiają się silne kołatanie serca, przerwy w pracy serca, ból w klatce piersiowej, duszność, zawroty głowy lub omdlenie — należy przerwać wysiłek i zwrócić się po pomoc medyczną. Takich objawów podczas treningu nigdy nie należy „przetrzymywać”.

Sportowcom trenującym intensywnie warto przejść podstawowe badanie: EKG i, w razie wskazań, echokardiografię. Badanie przesiewowe nie eliminuje ryzyka całkowicie, ale pomaga wykryć część ukrytych stanów.

Jak zmniejszyć ryzyko

Jeśli energetyki są częścią twojego życia, redakcja radzi kilka prostych zasad. Pierwsza — liczyć łączną kofeinę ze wszystkich źródeł: kawy, herbaty, energetyków, kompleksów przedtreningowych, spalaczy tłuszczu, niektórych leków na przeziębienie i ból głowy. Dla zdrowych dorosłych EFSA (2015) wyznacza orientacyjnie do 400 mg na dobę i do 200 mg jednorazowo.

Druga — nie łączyć energetyków z alkoholem. Trzecia — nie używać ich jako zamiennika snu i odpoczynku: zmęczenie „zagłuszane” kofeiną nigdzie nie znika, a przewlekły niedobór snu sam w sobie podnosi ryzyko sercowo-naczyniowe.

Czwarta — na treningi rozsądniej wybrać źródło o znanej i umiarkowanej dawce kofeiny — kawę lub kapsułkę — niż duży energetyk z kilkunastoma składnikami i 50 g cukru. Jeśli mimo wszystko wybierasz energetyk, wariant bez cukru zmniejsza obciążenie kaloryczne, ale nie kofeinowe.

Piąta — obserwować reakcję własnego organizmu. Drżenie, niepokój, „skoki” tętna przy zwykłym wysiłku, pogorszenie snu — to sygnały, że dawka jest dla ciebie nadmierna.

Wnioski redakcji

Energetyki zwiększają obciążenie układu sercowo-naczyniowego przez kofeinę, inne stymulanty i cukier. Dane randomizowane pokazują, że duże objętości energetyka mogą wydłużać QTc i podnosić ciśnienie silniej niż równoważna kofeina.

Największe ryzyko występuje przy dużych ilościach, łączeniu z alkoholem lub innymi stymulantami oraz u osób z chorobami serca, dzieci i młodzieży.

Na treningi bezpieczniej używać źródeł kofeiny o znanej dawce i utrzymywać dzienne spożycie w zalecanych granicach.

Polecamy również nasze materiały o kawie i treningach, o kompleksach przedtreningowych oraz o EKG u sportowców.

Bibliografia

1. Shah SA, Szeto AH, Farewell R, et al. Impact of high volume energy drink consumption on electrocardiographic and blood pressure parameters: a randomized trial. J Am Heart Assoc. 2019;8(11):e011318.
2. Higgins JP, Tuttle TD, Higgins CL. Energy beverages: content and safety. Mayo Clin Proc. 2010;85(11):1033–1041.
3. Seifert SM, Schaechter JL, Hershorin ER, Lipshultz SE. Health effects of energy drinks on children, adolescents, and young adults. Pediatrics. 2011;127(3):511–528.
4. Committee on Nutrition and the Council on Sports Medicine and Fitness. Sports drinks and energy drinks for children and adolescents: are they appropriate? Pediatrics. 2011;127(6):1182–1189.
5. Gunja N, Brown JA. Energy drinks: health risks and toxicity. Med J Aust. 2012;196(1):46–49.
6. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). Scientific opinion on the safety of caffeine. EFSA J. 2015;13(5):4102.
7. Regulation (EU) No 1169/2011 of the European Parliament and of the Council on the provision of food information to consumers. Official Journal of the European Union. 2011;L304:18–63.