Oksandrolon i skóra: trądzik i przetłuszczanie

Tłusta skóra, wykwity na plecach i barkach, rozszerzone pory — to jedne z najbardziej widocznych zewnętrznych oznak stosowania androgenów. Oksandrolon uchodzi za lek o stosunkowo słabym działaniu androgennym, ale czy oznacza to, że skóra na nim nie cierpi? Redakcja przeanalizowała biologię gruczołów łojowych, dane o trądziku „sterydowym” i to, co warto wiedzieć o leczeniu.

Gruczoł łojowy jako cel androgenów

Gruczoły łojowe to jedna z najbardziej wrażliwych na androgeny tkanek organizmu. Na błonach i wewnątrz sebocytów, komórek wytwarzających łój, znajdują się receptory androgenowe. Gdy androgen się z nimi wiąże, komórki dzielą się aktywniej, gruczoł się powiększa, a ilość łoju wzrasta. Właśnie dlatego trądzik jest tak ściśle związany z dojrzewaniem płciowym.

W skórze znajdują się własne enzymy, które przekształcają hormony. 5α-reduktaza typu pierwszego, aktywna w gruczołach łojowych, przekształca testosteron w dihydrotestosteron (DHT) — znacznie silniejszy androgen. Dlatego nawet przy tym samym poziomie testosteronu we krwi skóra różnych osób reaguje niejednakowo: wiele zależy od miejscowej aktywności enzymatycznej i wrażliwości receptorów.

Nadmiar łoju to tylko pierwsze ogniwo. Dalej zaburza się rogowacenie ścian mieszka włosowego, przewody się zatykają, powstają zaskórniki. W bogatym w lipidy środowisku aktywnie namnażają się bakterie Cutibacterium acnes, co uruchamia zapalenie — pojawiają się grudki, krosty, a w ciężkich przypadkach guzki i torbiele (Zouboulis, 2004).

Zatem androgeny nie są jedyną przyczyną trądziku, ale są silnym „wzmacniaczem” wszystkich jego ogniw. Osoba, która w okresie dojrzewania miała nasilone wykwity, prawdopodobnie ma wrażliwe gruczoły łojowe i z większym prawdopodobieństwem zareaguje na każdy dodatkowy androgen.

Cechy szczególne oksandrolonu

Oksandrolon to zmodyfikowany dihydrotestosteron. Jest już cząsteczką zredukowaną w pozycji 5α, dlatego nie wymaga 5α-reduktazy do aktywacji i nie jest przez ten enzym wzmacniany. To ważna różnica w stosunku do testosteronu: środki blokujące 5α-reduktazę praktycznie nie wpłyną na skórne efekty oksandrolonu.

W porównaniu z testosteronem i szeregiem innych sterydów anabolicznych oksandrolon ma niższy indeks androgenny w klasycznych testach na zwierzętach. Właśnie z tym wiąże się jego reputacja leku „łagodnego” dla skóry. Jednak indeks androgenny wyznaczony na gruczole krokowym szczurów nie zawsze trafnie przewiduje reakcję ludzkiej skóry.

W oznakowaniu oksandrolonu trądzik wymieniono wśród androgennych skutków ubocznych — zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet. Zatem stosunkowo niska androgenność nie równa się zerowemu ryzyku. Reakcja skóry zależy od dawki, czasu przyjmowania i indywidualnej wrażliwości.

Kolejny czynnik to zahamowanie własnego układu hormonalnego oraz łączenie z innymi lekami. W praktyce oksandrolon często stosuje się razem z innymi androgenami, a wtedy pojawienie się trądziku wiąże się z łącznym obciążeniem androgennym, a nie z jednym lekiem.

Jak wygląda trądzik „sterydowy”

Dermatolodzy wyróżniają charakterystyczne cechy trądziku związanego z androgenami u sportowców. Melnik i współautorzy (2007) w artykule o „trądziku kulturystów” opisali, że wykwity często lokalizują się nie tylko na twarzy, ale i na plecach, barkach i klatce piersiowej, mogą pojawiać się nagle w wieku dorosłym i być monomorficzne — jednakowe pod względem wyglądu.

W ciężkich przypadkach rozwija się acne conglobata — postać z głębokimi guzkami, torbielami i przetokami, które pozostawiają blizny. Opisano też acne fulminans — rzadką ostrą postać z owrzodzeniami, gorączką i bólem stawów, która wymaga pilnego leczenia. Takie stany w kontekście stosowania sterydów anabolicznych są opisane w literaturze dermatologicznej.

Autorzy przeglądu zwracają też uwagę na wkład odżywiania sportowców: wysokie spożycie mlecznych suplementów białkowych i produktów o wysokim indeksie glikemicznym może nasilać szlak sygnałowy stymulujący gruczoły łojowe. Aspekt ten jest zbadany mniej niż hormonalny, ale uwzględnia się go we współczesnych poglądach na trądzik.

Przetłuszczanie skóry to osobny, choć powiązany objaw. Nawet bez wykwitów skóra może stawać się wyraźnie błyszcząca, pory — rozszerzone, a włosy — szybciej się przetłuszczać. Dla wielu osób jest to pierwsza oznaka podwyższonej aktywności androgennej.

• nagłe pojawienie się wykwitów w wieku dorosłym;
• lokalizacja na plecach, barkach, klatce piersiowej;
• jednakowe elementy zapalne;
• zwiększone przetłuszczanie skóry i włosów;
• szybkie pogorszenie, głębokie bolesne guzki.

Skóra kobiet i oznaki wirylizacji

Organizm kobiety jest znacznie bardziej wrażliwy na androgeny, dlatego skórne efekty u kobiet często pojawiają się szybciej i przy mniejszych dawkach. Oksandrolon historycznie stosowano w medycynie, między innymi u dziewcząt z zespołem Turnera do stymulacji wzrostu, i nawet tam badacze uważnie śledzili objawy androgenne.

Trądzik i przetłuszczanie skóry u kobiet nierzadko są wczesnymi oznakami wirylizacji. Za nimi mogą pojawiać się hirsutyzm — wzrost włosów według typu męskiego na twarzy i ciele, obniżenie głosu, zaburzenia cyklu miesiączkowego. Oznakowanie oksandrolonu wprost ostrzega, że niektóre objawy wirylizacji, zwłaszcza zmiana głosu, mogą być nieodwracalne.

Dlatego dla kobiet pojawienie się trądziku na tle jakiegokolwiek androgenu to nie problem kosmetyczny, lecz medyczny: sygnał, że wpływ androgenny już przekracza próg wrażliwości tkanek. Reakcja na ten sygnał powinna być szybka i uzgodniona z lekarzem.

Warto też pamiętać, że trądzik u kobiet może mieć również inne przyczyny — zespół policystycznych jajników, hormonalne środki antykoncepcyjne, stres. Prawidłowa diagnostyka zakłada ocenę gospodarki hormonalnej, a nie tylko oględziny skóry.

Pielęgnacja, leczenie i granice samopomocy

Podstawowa pielęgnacja przy tłustej skórze i łagodnym trądziku obejmuje delikatne oczyszczanie, niekomedogenne preparaty i unikanie agresywnego „przesuszania”, które może nasilać podrażnienie. Wytyczne Amerykańskiej Akademii Dermatologii (Zaenglein et al., 2016) jako podstawę terapii łagodnego i umiarkowanego trądziku rozważają miejscowe retinoidy, nadtlenek benzoilu i ich kombinacje.

Przy ciężkim trądziku dermatolog może przepisać leczenie ogólnoustrojowe, w tym izotretynoinę. Lek ten sam w sobie wpływa na lipidy krwi i wskaźniki wątrobowe, dlatego decyzję o nim szczególnie ważne jest podejmować z pełną informacją o wszystkich lekach, które przyjmuje dana osoba.

Najskuteczniejszy sposób na zmniejszenie trądziku androgennego to usunięcie jego przyczyny. Jeśli wykwity są związane z przyjmowaniem androgenów, żaden krem nie zrekompensuje stałej stymulacji gruczołów łojowych. Lekarz może jedynie złagodzić objawy, ale nie odwrócić biologii.

Nie należy wyciskać głębokich elementów ani traktować ich agresywnymi domowymi środkami: zwiększa to ryzyko infekcji i blizn. Nagłe pojawienie się bolesnych guzków, gorączki lub bólu stawów wraz z wykwitami wymaga pilnego zgłoszenia się do lekarza.

Wnioski redakcji

Gruczoły łojowe to jedna z najbardziej wrażliwych na androgeny tkanek, dlatego trądzik i przetłuszczanie skóry należą do najczęstszych widocznych efektów androgenów.

Oksandrolon ma stosunkowo niską aktywność androgenną, nie jest wzmacniany przez 5α-reduktazę i nie ulega aromatyzacji, ale trądzik i tak jest wymieniony w jego oznakowaniu, a ryzyko rośnie wraz z dawką i w połączeniu z innymi lekami.

Dla kobiet trądzik na tle androgenów to wczesny sygnał wirylizacji, a ciężkie postacie trądziku „sterydowego” u każdego wymagają pomocy dermatologa.

Redakcja poleca również zapoznać się z naszymi materiałami o oksandrolonie i ryzyku androgennego łysienia, o jego wpływie na psychikę oraz o interakcji z alkoholem i lekami.

Bibliografia

1. Melnik B, Jansen T, Grabbe S. Abuse of anabolic-androgenic steroids and bodybuilding acne: an underestimated health problem. J Dtsch Dermatol Ges. 2007;5(2):110–117.
2. Zouboulis CC. Acne and sebaceous gland function. Clin Dermatol. 2004;22(5):360–366.
3. Zaenglein AL, Pathy AL, Schlosser BJ, et al. Guidelines of care for the management of acne vulgaris. J Am Acad Dermatol. 2016;74(5):945–973.
4. Kicman AT. Pharmacology of anabolic steroids. Br J Pharmacol. 2008;154(3):502–521.
5. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
6. Oxandrin (oxandrolone tablets, USP). Prescribing information. U.S. Food and Drug Administration.